Kimyasal Bağımlılık: Kontrol Elimizden Kaydığında

Kimyasal Bağımlılık: Kontrol Elimizden Kaydığında

Bağımlılık çoğu zaman “bir anda” değil; küçük adımlarla başlayan bir döngüyle ilerler. Ama aynı şekilde, küçük adımlarla geri kazanım da mümkündür.

Bazen hayat zorlaşır, ruhumuz yorulur ve “biraz rahatlamaya” ihtiyaç duyarız. Çoğu zaman bu ihtiyacı sağlıklı ve güvenilir yollarla karşılamaya yöneliriz; ama bazen işler farklı bir yola sapabilir. Alkol, sigara ya da diğer kimyasal maddeler ilk başta geçici bir kaçış gibi görünür; fakat zaman içinde bedenimizin ve beynimizin kontrolü ele aldığı bir döngü başlayabilir.

Kimyasal bağımlılık, bir maddeyi zararlarını bildiğimiz halde kullanımını azaltamadan, hatta çoğu zaman artan şekilde kullanmaya devam ettiğimizde ortaya çıkar.

Aslında hiç kimse “Bağımlı olacağım” diyerek başlamıyor

  • Merak
  • Akran baskısı
  • Sıkıntı, stres, üzüntü
  • “Bir kereden bir şey olmaz” düşüncesi
  • Kendini daha iyi hissetme isteği

Beyin Bu Süreçte Ne Yaşıyor?

Madde kullanımı, beynin ödül sistemini etkileyerek dopamin salgısında artışa yol açar. Bu durum kişide yoğun haz hissi oluşturur. Beyin bu hissi tekrar yaşamak ister.

Zamanla Aynı etki için daha fazla madde gerekir (tolerans).
Madde alınmadığında Huzursuzluk, öfke, uykusuzluk ve fiziksel sıkıntılar görülebilir (yoksunluk).

Bir süre sonra beyin, madde olmadan yaşamayı zor algılar. Bu, bağımlılığı güçlü kılan zincirdir.

Sağlıklı beyin ve bağımlılıkta işlevsel değişimler karşılaştırması
Sağlıklı beyin ve bağımlılıkta işlevsel değişimler (görsel).

Neden Sadece İrade Yetmez?

Bağımlı zihniyeti, bireyin madde kullanımını sürdürmesini destekleyen düşünce biçimlerini ifade eder. Bu zihniyette kişi, kısa vadeli rahatlama ve haz duygusunu uzun vadeli olumsuz sonuçların önüne koyabilir.

Bu zihniyetin temel düşünceleri

  • Kontrol kaybı
  • İnkâr
  • Riskli davranışlar

Bağımlılığın Belirtileri Nelerdir?

Psikolojik Kaygı artışı, karamsarlık, motivasyon kaybı, suçluluk ve pişmanlık döngüsü, konsantrasyon güçlüğü.
Davranışsal Kullanımı gizleme, sosyal çevreden uzaklaşma, sorumluluklarda aksamalar, “Bırakacağım.” deyip bırakamama.
Fiziksel Uykusuzluk, titreme/terleme, dikkat çekici sağlık şikayetleri.

Hangi Durumlarda Madde Kullanımı Daha Kolay Hayata Girebilir?

  • Ailede madde kullanım öyküsü
  • Travmatik yaşantılar
  • Yoğun stres ve duygusal zorlanmalar
  • Akran etkisi
  • Erken yaşta maddeyle tanışma
  • Duyguları düzenlemekte güçlük

Bağımlılık Döngüsü: Kısır Bir Çember

  1. Tetikleyici bir duygu/durum (stres, yalnızlık vb.)
  2. Madde kullanma isteği
  3. Kısa süreli rahatlama
  4. Suçluluk ve kötü his
  5. Döngünün yeniden başlaması
Bağımlılık döngüsü kısır çember şeması
Bağımlılık döngüsü (kısır çember) şeması.

“Bağımlı mıyım?” Kendine Sor

  • Kullanımı kontrol etmekte zorlanıyor muyum?
  • Uzak kaldığımda huzursuz ya da fiziksel olarak kötü mü hissediyorum?
  • Sosyal hayatım, okul ya da iş performansım etkileniyor mu?
  • Bırakmayı denedim ama başarısız mı oldum?

Ne Yapabilirim? Çözüm Odaklı Küçük Adımlar

Net gerçek: Yardım istemek güçsüzlük değil, iyileşmenin başlangıcıdır.

  • Kendini yargılamadan durumu fark etmek
  • Güvendiğin birine açılmak
  • Tetikleyici durumları belirlemek ve alternatif üretmek
  • Sağlıklı baş etme becerileri geliştirmek (yürüyüş, nefes, hobi, günlük, sosyal etkileşim)
  • Rutini güçlendirmek (uyku, beslenme, düzen)
  • Profesyonel destek almak

Profesyonel Destek

Yeşilay Danışmanlık Merkezi (YEDAM), alkol, tütün, madde, kumar ve internet bağımlılığı konusunda ücretsiz psikolojik destek sunar. 115 YEDAM Danışma Hattı üzerinden 7/24 ulaşılabilir.

Kaynakça

  • Leonard, K. E., & Eiden, R. D. (2007). Annual review of clinical psychology, 3, 285–310.
  • Kushner, M. G., Abrams, K., & Borchardt, C. (2000). Clinical psychology review, 20(2), 149–171.
  • White A. M. (2003). Alcohol research & health, 27(2), 186–196.
  • Yeşilay. (n.d.). Bağımlılık / Alkol bağımlılığı. https://www.yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/alkol-bagimliligi