KHAS çevresindeki 28 yapı ve kentsel odak
Görseli sürükleyerek gezebilir, fare tekerleği veya iki parmakla yakınlaştırabilirsiniz.
Kadir Has Üniversitesi Mimarlık Bölümü öğrencileri, eğitimleri boyunca Cibali’den Fener ve Balat’a, Zeyrek’ten Eminönü’ne uzanan çok katmanlı kent dokusundan doğrudan yararlanıyor. Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine ait yapıları; endüstri mirasını, sivil mimarlık örneklerini, kıyı yapılarını ve kamusal alanları yerinde inceleme olanağı bulan öğrenciler, İstanbul’u yaşayan bir derslik ve tasarım laboratuvarı olarak deneyimliyor. Kampüsün çevresindeki bu zengin mimari miras; gözlem, belgeleme, analiz ve tasarım çalışmalarını besleyerek mimarlık eğitimini kentin gerçek sorunları ve olanaklarıyla buluşturuyor.
Haliç’in tarihî kıyı yerleşimlerinden Ayvansaray’a hizmet veren iskele, semtin deniz ulaşımıyla kurduğu ilişkinin günümüzdeki temsilcisidir. Kıyıdaki mütevazı ölçeği, bekleme mekânı ve yanaşma düzeniyle İstanbul’un kent içi vapur mimarisinin işlevsel örnekleri arasında yer alır. İskele, Ayvansaray surları ve çevredeki Bizans–Osmanlı mirasına denizden erişim sağlayan önemli bir ulaşım noktasıdır.
Blakhernai saray ve sur sisteminin parçası olan Anemas Zindanları, Haliç’e bakan kara surlarının içinde gelişmiş çok katmanlı bir Bizans yapı topluluğudur. Tonozlu mekânları, galerileri, kulelerle ilişkili savunma düzeni ve farklı dönemlerde eklenen bölümleri nedeniyle tek bir zindandan çok karmaşık bir askerî-saray yapısı olarak değerlendirilir. Adını, 12. yüzyılda burada hapsedildiği kabul edilen Mikhael Anemas’tan alır.
Yanbol Sinagogu, Osmanlı döneminde Bulgaristan’ın Yanbol kentinden İstanbul’a gelen Yahudiler tarafından kurulan Balat’taki tarihî ibadet yapılarındandır. Yapı, avlu çevresinde gelişen geleneksel sinagog düzeni ve ahşap iç mekân bezemeleriyle Sefarad cemaatinin mahalledeki köklü varlığını yansıtır. Zaman içinde çeşitli onarımlar geçiren sinagog, Balat’ın çok dinli ve çok kültürlü mimari belleğinin önemli parçalarından biridir.
Tekfur Sarayı, Bizans’ın geç döneminden günümüze ulaşan en dikkat çekici sivil mimarlık kalıntılarından biridir. Kara surlarıyla Blakhernai Sarayı çevresinde konumlanan üç katlı yapı; taş-tuğla almaşık duvar örgüsü, kemerli açıklıkları ve avluya bakan cephesiyle öne çıkar. Osmanlı döneminde farklı işlevlerle kullanılan ve bir süre çini üretimine ev sahipliği yapan yapı, kapsamlı restorasyonun ardından müze olarak düzenlenmiştir.
Balat İskelesi, Haliç kıyısındaki tarihî Balat yerleşimini deniz ulaşım ağına bağlayan küçük ölçekli bir kıyı yapısıdır. Geleneksel vapur iskelelerinin karakteristik saçaklı ve simetrik görünümünü taşıyan yapı, kıyı siluetinde yatay bir vurgu oluşturur. İskele, Balat’ın yoğun tarihî dokusu ile Haliç’in kamusal ulaşım hattı arasında doğrudan bir eşik işlevi görür.
Halk arasında Demir Kilise olarak bilinen Sveti Stefan Bulgar Ortodoks Kilisesi, 19. yüzyılın sonunda Haliç kıyısında inşa edilmiştir. Taşıyıcı ve bezeme elemanlarının büyük bölümünün prefabrik dökme demirden üretilip İstanbul’da birleştirilmesi, yapıyı dünya mimarlık mirası içinde sıra dışı kılar. Neo-Gotik ve Neo-Barok etkileri bir araya getiren kilise, Bulgar cemaatinin Osmanlı İstanbul’undaki kurumsal varlığının simgesidir.
Balat sırtlarındaki yapı, yaygın adıyla Moğolların Meryemi Kilisesi ya da Kanlı Kilise olarak bilinen tarihî Rum Ortodoks ibadet yapısıdır. Bizans dönemine uzanan geçmişi, merkezi planlı kurgusu ve kubbeli mekân düzeniyle dikkat çeker. Fetihten sonra camiye çevrilmeden ibadete devam ettiği kabul edilen ender Bizans kiliselerinden biri olması, yapıya İstanbul’un dinî ve mimari tarihinde ayrıcalıklı bir yer kazandırır.
Balat’ın renkli evleri, tek bir anıttan çok 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başının yoğun sivil mimarlık dokusunu temsil eder. Dar parseller üzerine bitişik nizamda kurulan bu evlerde cumbalar, ahşap ya da kâgir cepheler, yüksek pencereler ve canlı renkler öne çıkar. Merdivenli sokaklarla birlikte algılanan yapı dizileri, Balat’ın ölçeğini ve mahalle karakterini belirleyen en tanınmış kent görünümlerindendir.
Fener Rum Erkek Lisesi’nin Haliç’e hâkim kırmızı tuğlalı binası, mimar Konstantinos Dimadis’in tasarımıyla 1880’lerde tamamlanmıştır. Anıtsal kütlesi, simetrik cephesi, kuleleri ve merkezde yükselen kubbeli bölümü nedeniyle kent siluetinde kolayca ayırt edilir. Osmanlı’nın son dönemindeki Rum eğitim kurumlarının gücünü ve eklektik tarihselci mimarlık anlayışını yansıtan yapı, Fener’in başlıca simgelerindendir.
Fener İskelesi, Haliç vapur hattının Fener kıyısındaki tarihî duraklarından biridir. Kıyıya paralel yerleşen alçak kütlesi, geniş saçakları ve suya açılan bekleme mekânıyla iskele mimarisinin yalın, işlevsel karakterini taşır. Patrikhane, Fener Rum Erkek Lisesi ve çevredeki tarihî mahallelere yakınlığı, yapıyı yalnızca bir ulaşım noktası değil, kültürel rotanın giriş kapılarından biri hâline getirir.
Sancaktar Yokuşu, Fener-Balat’ın kıyıdan yükselen topografyasını doğrudan hissettiren tarihî sokak parçalarından biridir. Dar yol kesiti, eğime uyum sağlayan merdiven ve istinat düzenleri ile bitişik nizam konut cepheleri, semtin organik kent dokusunu görünür kılar. Yokuş, anıtsal tek bir yapıdan ziyade sokak, parsel ve yapıların birlikte oluşturduğu tarihî kentsel peyzaj değeri taşır.
Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi yerleşkesindeki Aya Yorgi Kilisesi, 17. yüzyıldan beri Ekümenik Patrikhane’nin ana ibadet mekânıdır. Dışarıdan görece sade görünen üç nefli bazilikal yapı, ikonostasis, ikonalar, kutsal emanetler ve zengin litürjik donanımıyla güçlü bir iç mekân karakterine sahiptir. Yapı, Ortodoks dünyasının İstanbul’daki en önemli dinî merkezlerinden biridir.
Ayakapı, adını Bizans dönemindeki sur kapısı ve yakınındaki Ayia Theodosia geleneğiyle ilişkilendiren, Haliç kıyısındaki tarihî yerleşim alanıdır. Günümüzde kapının kendisinden çok mahalle adı ve çevredeki Osmanlı sivil-dinî mimari dokusu yaşamaktadır. Kıyı surlarının izleri, dar sokaklar ve farklı dönemlere ait yapılar, Ayakapı’yı Cibali ile Fener arasında çok katmanlı bir kentsel geçiş bölgesi hâline getirir.
Fener evleri, Haliç kıyısından dik yamaçlara doğru yükselen sokaklarda gelişen Rum ve Osmanlı sivil mimarlık mirasını temsil eder. Çoğunlukla dar parseller üzerinde bitişik nizamda sıralanan kâgir ya da ahşap yapılar; cumbaları, yüksek kat oranları, bezemeli cepheleri ve iç avlu çözümleriyle dikkat çeker. Bu yapı stoku, semtin dinî yapıları kadar gündelik yaşam kültürünü de günümüze taşıyan temel bileşendir.
Cibali Polis Karakolu, 19. yüzyıl sonu Osmanlı kamu yapılarının mahalle ölçeğindeki temsilcilerinden biri olarak Haliç kıyısında konumlanır. Simetrik cephesi, düzenli pencere aksları ve kagir yapım tekniğiyle dönemin resmî mimari dilini yansıtır. Adı, Muammer Karaca’nın ünlü tiyatro oyunu ve sonraki sinema uyarlaması sayesinde yapı ölçeğini aşarak Türkiye’nin popüler kültüründe de kalıcı bir yer edinmiştir.
Cibali Kapısı, tarihî İstanbul kara ve deniz surlarının Haliç hattındaki geçitlerinden biridir. Bizans döneminden gelen sur sisteminin parçası olan kapı, Osmanlı döneminde çevresindeki mahalle ve iskele yaşamıyla bütünleşmiştir. Kesme taş ve tuğla örgülü kalıntıları, kentin savunma sınırının zamanla gündelik dolaşım ağına nasıl dönüştüğünü gösteren önemli bir kentsel arkeoloji öğesidir.
Kadir Has Üniversitesi’nin Cibali Kampüsü, 19. yüzyıl sonlarında tütün fabrikası olarak inşa edilen Cibali Tütün ve Sigara Fabrikası’nın yeniden işlevlendirilmesiyle oluşmuştur. Endüstri yapısının tuğla cepheleri, taşıyıcı sistemi ve geniş üretim hacimleri korunurken çağdaş eğitim mekânları yapıya uyarlanmıştır. Tarihî katmanlarla yeni müdahaleleri birlikte görünür kılan kampüs, Türkiye’de endüstri mirasının üniversite işleviyle yaşatılmasının başlıca örneklerindendir.
Haliç Tersanesi, kökleri Fatih Sultan Mehmed döneminde kurulan Tersane-i Âmire’ye uzanan, dünyanın en eski faal tersane alanlarından biridir. Kuru havuzları, atölyeleri, kızakları ve farklı dönemlere ait üretim yapılarıyla Osmanlı’dan Cumhuriyet’e denizcilik teknolojisinin sürekliliğini belgeler. Haliç’in kuzey kıyısındaki geniş endüstri peyzajı, İstanbul’un üretim tarihinin ve denizle kurduğu ilişkinin en güçlü mimari tanıkları arasındadır.
Şeyh Süleyman Mescidi, Zeyrek çevresinde yer alan ve Bizans dönemine ait bir yapının Osmanlı döneminde mescide dönüştürülmesiyle günümüze ulaşan küçük ölçekli bir ibadet yapısıdır. Tuğla-taş duvar örgüsü, kubbeli merkezi mekânı ve sade kütlesi, yapının çok katmanlı tarihini okunur kılar. Kesin ilk işlevi konusunda farklı görüşler bulunsa da yapı, Bizans ve Osmanlı kullanım sürekliliğinin değerli bir örneğidir.
Zeyrek’teki eski Sosyal Sigortalar Kurumu Kompleksi, Sedad Hakkı Eldem’in 1960’larda tasarladığı modern mimarlık yapıtıdır. Eğime yayılan parçalı kütleleri, avlu ve terasları, betonarme strüktürü ve çevredeki tarihî dokuya uyum arayan ölçek anlayışıyla öne çıkar. Modern kamu yapısını Zeyrek’in topografyası ve geleneksel kent dokusuyla ilişkilendirmesi, kompleksi Türkiye mimarlık tarihinin önemli örneklerinden biri yapar.
Molla Zeyrek Camii, Bizans döneminin Pantokrator Manastırı kiliseler topluluğunun Osmanlı döneminde camiye dönüştürülmüş hâlidir. 12. yüzyılda inşa edilen birbirine bağlı kilise ve şapel birimleri, kubbeleri, tuğla örgüsü ve karmaşık planıyla Ayasofya’dan sonra İstanbul’da ayakta kalan en büyük Bizans dinî yapılarından biridir. Zeyrek’in Haliç’e bakan siluetinde güçlü bir odak oluşturan yapı UNESCO Dünya Miras Alanı içinde yer alır.
Unkapanı Değirmeni, Haliç kıyısının zahire ticareti ve gıda üretimiyle şekillenen endüstriyel geçmişini hatırlatan yapı kalıntılarıyla ilişkilidir. Unkapanı adının un ticareti ve tartım-depolama faaliyetleriyle bağlantısı, bölgede değirmen, ambar ve iskelelerin birlikte çalıştığı üretim peyzajını açıklar. Günümüze parçalı izlerle ulaşan alan, Haliç kıyısının yalnızca ulaşım değil, kentin iaşesini sağlayan bir çalışma bölgesi olduğunu gösterir.
Unkapanı Köprüsü, resmî adıyla Atatürk Köprüsü, tarihî yarımadayı Beyoğlu yakasına bağlayan Haliç geçişlerinden biridir. Aynı noktada 19. yüzyıldan itibaren farklı köprüler kurulmuş; bugünkü köprü 20. yüzyılın ortalarında hizmete girmiştir. Açılır bölümlere sahip çelik köprü, kara trafiği ile deniz ulaşımını uzlaştıran mühendislik yapısı olarak Haliç’in modern ulaşım tarihini temsil eder.
İstanbul Manifaturacılar Çarşısı, 1950’lerin sonunda açılan yarışma sonucunda tasarlanmış ve 1960’larda inşa edilmiş büyük ölçekli bir modern ticaret kompleksidir. Atatürk Bulvarı boyunca kademelenen altı blok, iç sokaklar, avlular, dükkânlar ve sanat eserleriyle bütüncül bir kent parçası oluşturur. Tarihî yarımadanın topografyasına uyum arayan parçalı kütle düzeni, İMÇ’yi Türkiye’de modern mimarlık ve kamusal sanat birlikteliğinin önemli örneklerinden biri yapar.
Bozdoğan Kemeri olarak bilinen Valens Su Kemeri, 4. yüzyılda Roma İmparatoru Valens döneminde tamamlanan geniş su iletim sisteminin kent içindeki en görünür bölümüdür. İki katlı kemer dizisi, farklı dönemlerde onarılarak Bizans ve Osmanlı su şebekelerinde kullanılmaya devam etmiştir. Bugün Atatürk Bulvarı üzerinden geçen anıtsal yapı, İstanbul’un Roma mühendisliği mirasını gündelik kent yaşamı içinde görünür kılar.
Rüstem Paşa Camii, Kanuni Sultan Süleyman’ın sadrazamı Rüstem Paşa adına Mimar Sinan tarafından 16. yüzyılda inşa edilmiştir. Yoğun ticaret dokusu üzerinde yükseltilmiş bir platforma oturan caminin alt katında dükkân ve depo mekânları bulunur. Özellikle iç mekânı ve son cemaat yerini kaplayan zengin İznik çinileri, yapıyı klasik Osmanlı mimarisinin en seçkin küçük ölçekli örneklerinden biri hâline getirir.
Mısır Çarşısı, 17. yüzyılda Yeni Cami külliyesinin gelir yapısı olarak Eminönü’nde inşa edilmiş tarihî kapalı çarşıdır. L biçimli planı, tonozlu dükkân dizileri ve anıtsal girişleriyle klasik Osmanlı ticaret mimarisinin güçlü bir örneğini sunar. Baharat, kuruyemiş ve geleneksel ürünlerle özdeşleşen çarşı, liman ve kervan ticaretinin kent merkezindeki sürekliliğini bugün de yaşatır.
Tahtakale, Eminönü ile Mercan arasında, Bizans’tan Osmanlı’ya uzanan ticaret yolları üzerinde gelişmiş yoğun bir çarşı bölgesidir. Hanlar, depolar, dükkânlar, geçitler ve dar sokakların oluşturduğu yapılaşma, tek bir anıttan ziyade işlevlerin üst üste biriktiği tarihî ticaret dokusu niteliğindedir. Bölge, küçük ölçekli toptan ve perakende ticaretin sürmesi sayesinde geleneksel çarşı morfolojisini canlı biçimde korur.
