Ulusal Fon Kuruluşları

Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırmalar Kurumu(TÜBİTAK), Türkiye’deki Ar-Ge fonlamasından sorumlu başlıca kuruluştur. TÜBİTAK, sanayi ve akademik olmak üzere iki türlü Ar-Ge proje desteği sağlamaktadır.

Sanayi Ar-Ge destekleri Teknoloji ve Yenilik Destek Programları Başkanlığı (TEYDEB) tarafından yönetilmekte olup, 1501 (Sanayi Ar-Ge Destekleme Programı), 1503 (Proje Pazarları Destekleme Programı), 1507 (KOBİ Ar-Ge Başlangıç Destek Programı), 1508 (TEKNOGİRİŞİM: Teknoloji ve Yenilik Odaklı Girişimleri Destekleme Programı) ve 1509 (Uluslararası Sanayi Ar-Ge Destekleme Programı) gibi programlardan oluşmaktadır. Teknolojinin toplumsal faydaya dönüşmesi için katkıda bulunmayı amaçlayan bu programlardan 1501, öncelikle firma düzeyinde katma değer yaratan kuruluşlardaki Ar-Ge nitelikli proje harcamalarına %60’a varan oranlarda geri ödemesiz hibe desteği sağlamaktadır. 1507, KOBİ’lerin 400.000 TL bütçeye ve 18 aya kadar Ar-Ge harcamalarını desteklemekte; 1508 ve 1509 ise, büyük ölçekli firmaların Ar-Ge harcamalarına %60, KOBİ’lerin ise %75 oranında hibe desteği vermektedir.

Araştırma Destek Programları Başkanlığı (ARDEB) tarafından yürütülen akademik nitelikli Ar-Ge destekleri ise, 1001, 1002, 1007, 1008, 1010, 1011, 1301 ve 3501 gibi sekiz farklı programdan oluşmaktadır. Bu programlardan en yaygın olarak uygulanan 1001 Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Destek Programı, alet, makine yazılım, yayın ve danışmanlık ile her türlü yurt içi ve yurt dışı seyahat giderlerini karşılarken, projede görev alan bursiyer ve yardımcı personele ücret verilmesine de izin vermektedir. Azami 120.000 TL’ye kadar araştırma desteği veren 1001 için, Mart ve Eylül aylarında olmak üzere yılda iki kere başvuru yapılabilmektedir.

1002 Hızlı Destek Programı’nın amacı, üniversitelerde, araştırma hastanelerinde ve araştırma enstitülerinde yürütülecek acil, kısa süreli ve küçük bütçeli Ar-Ge projelerine destek sağlamaktır. Yıl boyunca başvuruya açık olan 1002 proje süresi en fazla 12 ay olup, destek üst sınırı yıllık 30.000 TL’dir.

1007 Kamu Kurumları Araştırma ve Geliştirme Projelerini Destekleme Programı, kamu kuruluşlarında savunma ve güvenlik teknolojileri ile kamu araştırmalarına destek vermek amacını gütmektedir. Program, proje çıktılarının ülke genelinde en yaygın sekilde uygulanması hususunda yetkili en üst kamu kurumları olan bakanlıklar, müstakil müsteşarlıklar, müstakil genel müdürlükler, müstakil başkanlıklar, valilikler, il ve büyükşehir belediyeleri olmak üzere tüzel kişiliğe sahip kamu kurumlarının başvurularına açıktır. Bu projelerde, yürütücü, araştırmacı ve danışman olarak doktora dereceli üniversite personeli de görev alabilmektedir. Desteklenecek projelerde bir üst sınır bulunmamakla birlikte ödenecek kurum hissesi olarak üst sınır 1.000.000 TL olarak belirlenmiştir.

1008 Patent Başvurusu Teşvik ve Destekleme Programı, patent başvurularının artırılması amacıyla bir yılda en fazla tüzel olarak 20, gerçek olarak 5 başvuru için destek vermekte olup, destek miktarları her yıl Ocak ayında TÜBİTAK Bilim Kurulu’nca belirlenmektedir.

1010 Evrensel Araştırmacı Programı (EVRENA), yurt dışında ikamet eden ve Türkiye’de bir aydan uzun süre projelerde görev almak şartıyla misafir olarak gelecek bilim insanlarının tam zamanlı aylık ücretlerinin yüzde 50’sini karşılamaktadır.

1301 nolu Bilimsel ve Teknolojik İşbirliği Ağları ve Platformları Kurma Girişimi Projeleri Programı (İŞBAP), ulusal ve uluslararası düzeyde bilimsel ve teknolojik gelişim sağlamak üzere politikaların ve yol haritalarının oluşturulması, Türkiye’nin uluslararası alanda bilim ve teknolojide görünürlüğünün ve işbirliklerinin artırılması, ulusal ve uluslararası bilgi birikimini paylaşarak desteklerin doğru ve verimli kullanılmasının sağlanması, var olan olanakların birleştirmesi, paylaşım için yeni mekanizmaların geliştirilmesi ve ulusal/uluslararası projelerin oluşturulmasını desteklemektedir. Bu tür projeler en fazla 36 ay süreli olup üst limiti 250.000 TL olarak belirlenmiştir.

En son olarak 3501 nolu Ulusal Genç Araştırmacı Kariyer Geliştirme Programı, kariyerlerine yeni başlayan, en fazla beş sene önce doktorasını almış genç bilim insanlarının çalışmalarını proje desteği vererek teşvik etmektedir. Bu program her yıl Mart ve Eylül aylarında başvuru kabul etmekte olup,  kariyer destek üst limiti 2012 yılı için yıllık 75.000 TL olarak belirlenmiştir.

Bu Ar-Ge destek programlarının yanı sıra, TÜBİTAK bünyesindeki Bilim ve Toplum Daire Başkanlığı tarafından, 4004 Doğa Eğitimi ve Bilim Okulları Destekleme Programı ile 4003 Bilim Merkezi Kurulması Destek Programı adları altında iki destek programı yürütülmektedir. 4004 nolu program her yıl periyodik olarak çağrı yapmakta olup, doğa, bilim ve teknoloji konularında farkındalık yaratmak amacıyla bilimsel konu, kavram ve süreçlerin gözlem ve uygulamalarla anlaşılmasını sağlayan etkinlikler, eğitim programları, gözlem atölyesi, saha çalışması ile drama, ölçme-değerlendirme, deneysel, grup çalışmaları ile sanat ve spor etkinliklerini 120.000 TL’ye kadar desteklemektedir. 4003 ise, büyükşehir belediyelerinin bilim merkezi kurma kapsamında yürüttüğü master plan oluşturması, bilim merkezinin tasarımları, sergilerin tasarımı, üretimi, kurumu ve nakliyesi, atolye alanlarının tasarımı ve temini ile personelin eğitimi ve profesyonel destek satın alımı gibi faaliyetlerini desteklemektedir.

Bunlara ilaveten, Avrupa Birliği Çerçeve Programları’na başvurmak isteyen bilim insanlarına her türlü teknik yardım ve destek, TÜBİTAK bünyesindeki AB Çerçeve Programları Ulusal Koordinasyon Ofisi (UKO) tarafından verilmektedir. TÜBİTAK Avrupa Birliği Çerçeve Programları Müdürlüğü de 2012’den itibaren üç yeni destek programını yürürlüğe koymuştur. Bu programlardan birincisi konsorsiyum oluşturma amaçlı seyahat desteği sağlarken, diğer ikisi de katılımı özendirme ödül desteği ve proje önerisi ön değerlendirme destekleri sunmaktadır.

TÜBİTAK, ayrıca, Bilim İnsanları Destekleme Daire Başkanlığı (BİDEP) aracılığıyla bilim insanlarının yurt içi ve yurt dışı faaliyetlerini desteklemektedir. Yurt içi burslar; lisans, yüksek lisans ve doktora burs programları ile doktora sonrası araştırma, konuk bilim insanı ve doktora sonrası geri dönüş burs programını kapsamaktadır. Yurt dışı bilimsel faaliyetler için verilen burslar ise, doktora burs ve araştırma bursu programı ile bilimsel etkinliklere katılım ve bilimsel işbirliğine yönelik etkinlikleri destekleme programlarını kapsamaktır.

Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) AR-GE stratejilerinin planlanmasında olduğu kadar fonlanmasında da önemli olup,üniversiteler, TÜBİTAK, TARAL ve diğer kamu kuruluşlarına hükümetin Ar-Ge çalışmaları için ayırdığı fonların ana kaynağı olan Teknolojik Araştırma Sektörü Yatırım Bütçesi’ni de hazırlamaktadır.[1]

DPT, 2007 yılından itibaren, güdümlü teknoloji geliştirme projeleri ile araştırma altyapısı ve araştırmacı insan gücü yetiştirme programlarını desteklemektedir. DPT’nin desteklediği projelerde bütçenin alt sınırı 1.000.000 TL olup, öncelikli alanlar 2011 itibarıyla; geleceğe yönelik olarak nanoteknoloji, biyoteknoloji, yeni nesil nükleer teknoloji, hidrojen ve yakıt pili teknolojileri, sanayinin ihtiyaç duyduğu ve rekabet gücünü artıracak araştırmaların yanı sıra uzay ve savunma teknolojileri olarak belirlenmiştir.

Üniversite rektörlükleri ya da kurum idarelerinin sahipliğinde yürütülecek DPT Araştırma Altyapısı Destekleri ise iki gruba ayrılmaktadır. Bunlardan ilkinde “uzmanlık ve mükemmeliyet merkezleri” desteği olup Ar-Ge bakımından belirli bir kapasiteye ulaşmış üniversite ve araştırma kurumlarına verilirken, ikinci destek türü araştırma altyapısı eksik olan üniversite ve araştırma kurumlarında ileri düzeydeki araştırma projelerinin yürütülmesini sağlayacak büyük ölçekli merkezlerin oluşturulmasını amaçlamaktadır.[2]

DPT’nin koordinasyonu altında çeşitli kurumlar Ar-Ge projelerine destek vermektedirler. Bunlardan Kalkınma Araştırmaları Merkezi (KAM), hükümet programları ve kalkınma planlarında yer alan stratejik öncelikler doğrultusunda ekonomik, sosyal ve kültürel her türlü araştırma yaparak, komşu ve üçüncü ülkelerle kalkınma tecrübelerini paylaştığı teknik yardım ve eğitimler vermekle yükümlüdür. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), bilim-teknoloji-inovasyon politikaları üreten kamu kurumlarınca kullanılan istatistikleri derleme, analiz etme ve yayınlanmasından sorumludur. İstanbul Kalkınma Ajansı (İSTKA), yerel yönetim planlama çalışmalarına teknik destek sağlama ve bölge plan programlarının uygulanmasına yönelik faaliyet ve projelere destek olmak için kurulmuş olup, diğer kalkınma ajanslarıyla birlikte DPT tarafından koordine edilmektedir.

2011 yılının Haziran ayında yeniden yapılanan Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, üniversite-sanayi işbirliğini geliştirmeyi ve başta KOBİ’ler olmak üzere Ar-Ge çalışmalarına verilen desteği artırıp, sanayinin teknolojik altyapısını güçlendirerek rekabet gücünü artırmaya yönelik çalışmalar yürütmektedir. Bu bakanlık, Teknoloji Geliştirme Bölgeleri ve üniversitelerle işbirliği içerisinde endüstri sektörü için teknolojik çözümler üreten Sanayi Tezleri Programı’ndan (SAN-TEZ) sorumlu kuruluştur.

Enerji politikalarına, arz güvenliğine, yerli enerji teknolojileri ve endüstrisine hizmet edecek projeleri destekleme amacıyla Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı tarafından yürütülen Enerji Sektörü Araştırma Geliştirme Projeleri Destekleme Programı (EN-AR), 36 ay sürelik projelere 2014 senesine kadar toplam 50 milyon TL hibe vermektedir. Aynı bakanlığın bünyesindeki Ulusal Bor Araştırma Enstitüsü (BOREN) de bu alanda araştırma yapan kamu ve özel hukuk tüzel kişileri ile işbirliği yaparak bilimsel araştırmaları yapmak, yaptırmak, koordine etmek ve bu araştırmalara katkı sağlamaktadır.

Dış Ticaret Müsteşarlığı (DTM), T.C. Ekonomi Bakanlığı bünyesindeki destek programlarıyla ulusal bilim-teknoloji-inovasyon politikalarının uygulanmasına katkıda bulunmakta ve uluslararası arenada Türk şirketlerinin rekabet gücünü arttırmak için özel sektöre TÜBİTAK‘la işbirliği içerisinde Ar-Ge ve inovasyon çalışmaları için destek sağlamaktadır.

Bütün bunların yanı sıra; Türk Patent Enstitüsü (TPE), telif haklarını onaylamak ve korumakla ilgili politikalar geliştirerek, ulusal inovasyon sistemi içerisinde faal bir telif hakkı ortamının oluşturulmasından; Türk Standartları Enstitüsü (TSE), yeni ürün ve teknolojilerin geliştirilmesini düzenlemek için ürün ve hizmet standartları konusunda araştırmalar yapmaktan; Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı (TTGV) ise Ar-Ge projeleri için uzun dönemli kredi temin etmekten sorumludur.

Uluslararası Fon Kuruluşları

Araştırma projesi desteği sağlayan başlıca uluslararası kuruluşlar, devletlerin desteğiyle hükümetlerarası yönetilen fon kuruluşları ile kâr amacı gütmeyen fon kuruluşları olarak ikiye ayrılmaktadır. Bunlardan Ar-Ge proje desteği bakımından en önemli uluslararası sivil kaynak, günümüzde yedincisi süregelmekte olan Avrupa Birliği Çerçeve Programları’dır. Temel amacı sosyal ve ekonomik kalkınmayı sağlamak üzere bilimsel ve teknolojik araştırma kapasitesini artırmak olan bu programların bütçesi, sırasıyla 1984-1987, 1987-1990, 1991-1994, 1994-1998, 1999-2002 ve 2002-2006 dönemlerini kapsamak üzere düzenli olarak 100 milyon €’dan 50 milyar €’ya kadar yükseltilmiştir. 2007-2013 yıllarını kapsayan 7. Çerçeve Programı’nın bütçesi sadece 500 milyon €’luk bir artışla 50,5 milyar € olup, Türkiye dahil 40 ülkeyi kapsamaktadır.

Çerçeve Programları kapsamındaki Marie Curie Araştırma Programları ve Bursları da araştırmacıların, mühendislerin, sanayi kuruluşlarının, üniversitelerin, araştırma merkezlerinin, laboratuvarların ve mükemmeliyet merkezlerinin yararlanabileceği programlar olup, 2007-2013 yılları arasında 4,7 milyar € destek sunmaktadır. Marie Curie Programı altında, yeni araştırma eğitim programlarının kurulması, araştırmacıların Avrupa içinde dolaşımı, tersine beyin göçünün önlenmesi, sanayi-akademi işbirliği ve araştırmacı istihdamı, Amerika, Japonya gibi gelişmiş ülkelerde araştırma imkanı ve araştırma merkezleri arasında personel değişimi gibi 10 farklı faaliyet için destek verilmektedir.

AB’nin Jean Monnet Burs ve Hibe Programı 1989’dan itibaren üç farklı dönemde (1990-2002, 2002-2006 ve 2007-2013) uygulamaya konulmuştur. Türkiye’nin ikinci dönemde dahil olduğu bu programın amacı, Türkiye’de Avrupa Birliği entegrasyonu hakkında bilgi ve birikimin artması ve yetişmiş insan gücünün desteklenmesidir. 2007-2013 döneminde, Türkiye gibi AB’ye aday ülkelerin AB sürecinin ekonomik ve sosyal kalkımalarına katkıda bulunmayı amaçlayan Katılım Öncesi Mali Yardım (IPA: Instrument for Preaccession Assistance) adlı yeni bir finansal işbirliği programı geliştirilmiştir. Bunların yanı sıra, AB üye ülkelerinin de, vatandaşlık şartı aramadan sağladıkları devlet ve STK fonları bulunmaktadır.

AB ile birlikte Ar-Ge fonlamasında en ön sırada olan Amerika Birleşik Devletleri’nin, uluslararası araştırmacıların da kullanımına açık olan Ar-Ge destek programlarının başında National Science Foundation ve National Institute of Health gelmektedir. ABD hükümeti tarafından verilen araştırma, eğitim ve kariyer geliştirme amaçlı fonlara fen, tıp ve mühendislik dallarında faaliyet gösteren ABD’li ve ABD ile işbirliği içinde olan yabancı üniversiteler, yüksek okullar, araştırma merkezleri, özel araştırma şirket ve laboratuvarlarından yapılan başvuruların her yıl 10.000 kadarına fon sağlanmaktadır. ABD kaynaklı diğer önemli fon programları ise, The Robert S. McNamara Fellowships Program (RSM)International Research and Exchanges Boards (IREX) ve Ford Foundation tarafından yürütülmektedir.

Öte yandan çeşitli uluslararası kuruluşlar da Ar-Ge projelerini desteklemektedir. Bunların başında gelen Birleşmiş Milletler (BM) ile BM bünyesindeki,  UN-Habitat ve Unesco gibi kuruluşlar, çevre, sağlık, enerji, eğitim, insan hakları ve sürdürülebilir kalkınma konularında  çeşitli araştırma ve eğitim desteği vermektedir. Ayrıca, NATO’nun savunma ve güvenlik konularında sosyal bilimler alanındaki araştırma fonları ve burslarının dışında, Science For Peace (SfP)programı tarafından da temel bilimler ve mühendislik dallarında  uygulamalı  araştırma ve Ar-Ge projeleri fonlanmaktadır. BM ve NATO’nun yanı sıra, Dünya Ticaret Örgütü (WTO), Dünya BankasıUluslararası Para Fonu (IMF) ve Avrupa Kalkınma  Bankası (EBRD) gibi bölgesel kalkınma bankaları da Ar-Ge destek fonları sağlamaktadırlar.




[1] Ulusal Bilim, Teknoloji ve Yenilik Stratejisi (2007-2010), http://www.tubitak.gov.tr/sid/1046/pid/468/index.htm.(Erişim tarihi: 27.03.2012).
[2] “DPT Bilim ve Teknoloji Sektörü,” http://www.dpt.gov.tr/BilTek.portal. (Erişim tarihi: 28.03.2012).